1
دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد رودهن، دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن، ایران.
2
استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد رودهن، دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن، ایران.
10.22054/jrll.2026.96664.1274
چکیده
این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و بهرهگیری از منابع کتابخانهای در پی پاسخ به این پرسش است که کارکردهای غالب زبانی در نزهتالقلوب بر اساس نظریۀ کارکردهای زبان رومن یاکوبسن کداماند؟ نتایج بیانگر این است که مهمترین ویژگیهای زبانی نزهتالقلوب شامل فرایندهای آوایی میشود که مواردی چون: ابدال، کاهش یا افزایش همخوان و واکه، و قلب را دربرمیگیرد. مهمترین ویژگیهای صرفی نیز کاربرد پیشوند تصریفی "همی" و پسوند "ی"، فعلهای پیشوندی، تعدّد واحدهای اندازهگیری، کاربرد ضمیرهای "او" و "ایشان" برای غیرجاندار و استعمال ترکیبهای مختلف است. در بخش نحو نیز مهمترین ویژگیهای نزهتالقلوب عبارت است از: انواع مختلف جملات کوتاه، حذف ضمیر، حذف قرینهدار و بیقرینۀ افعال، معطوفهای متعدد بعد از افعال، جملههای معترضه، و تعدّد حرف "را" در یک عبارت. همچنین تحلیل دادهها نشان میدهد که به دلیل ماهیت علمی و دانشنامهای اثر، کارکرد ارجاعی با تمرکز بر "زمینۀ پیام" و توصیف عینی پدیدهها، بسامد غالب را دارد. بااینحال، نویسنده در بخشهایی که به بیان فضایل شهرها یا ذکر آیات و روایات میپردازد، به شکلی نظاممند از کارکرد عاطفی و ترغیبی استفاده کرده است. همچنین، بررسیها نشان میدهد که کارکرد ادبی در این متن برخلاف نثرهای متکلّف همعصر، در خدمت ایجاز و وضوحِ پیام قرار گرفته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که نزهتالقلوب نمونهای موفق از تعادل میان زبان علمی و زبان اقناعی است. مستوفی با جابهجایی هوشمندانه میان کارکردهای مختلف زبانی، توانسته است متنی تولید کند که علاوهبر دقت در اطلاعرسانی، پیوند ارتباطی خود با مخاطب را حفظ کرده و در عین حال از غنای زیباییشناختی تهی نباشد.