پژوهشنامه زبان ادبی
فصلنامه علمی

کاربست نشانه‌شناسی بینامتنی در خوانش‌ نادستورزبانی‌های غزلی از حافظ

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

حسین سلیمی 1
مجاهد غلامی 2
احمد جمعه پور 1

1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران.

2 گروه زبان و ادبیات فارسی؛ دانشکده ادبیات و علوم انسانی؛ دانشگاه خلیج فارس؛ بوشهر؛ ایران.

10.22054/jrll.2026.91549.1233
چکیده
اختلاف قرائت‌ها در دیوان حافظ از مهم‌ترین عواملی است که در شکل‌گیری چندمعنایی و پویایی معنایی شعر او نقش دارد. با وجود اهمیت این پدیده، اغلب بررسی‌ها به سطح نسخه‌شناسی محدود مانده و پیامدهای زبانی و نشانه‌شناختی این اختلاف‌ها در فرایند معنا‌سازی کمتر محل توجه قرار گرفته است. مسئلۀ پژوهش حاضر این است که اختلاف‌های رسم‌الخطی و واژگانی چگونه می‌توانند سازوکارهای تولید معنا را در غزلی از حافظ فعال کنند و تا چه اندازه در ایجاد شبکه‌های بینامتنی و خوانش‌های متکثر نقش دارند. این پژوهش با تکیه بر نشانه‌شناسی بینامتنی ریفاتر، به‌ویژه مفاهیمی چون «نادستورزبانی» و «تفسیر بینامتنی»، و با بهره‌گیری از چندآوایی باختین و نظریۀ دریافت، دو مورد شاخص از اختلاف قرائت در یک غزل حافظ، یعنی ضبط‌های متفاوت «تلخوش» و دوگانۀ «کشتی‌نشستگان/کشتی‌شکستگان»، را به شیوه‌ای توصیفی–تحلیلی بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که صورت‌های نامأنوس، کم‌کاربرد یا مهجور، در مقام عنصر نادستورزبانی عمل کرده و با ایجاد وقفه در خوانش، خواننده را به سوی فعال‌سازی شبکه‌ای از بینامتن‌ها سوق می‌دهند؛ شبکه‌ای که از نسخه‌های خطی قرون هشتم تا دوازدهم تا متون ادبی کهن و آیات قرآن را دربرمی‌گیرد. این بینامتن‌ها نقش نشانه‌های تفسیری را ایفا کرده و امکان بازسازی مسیرهای متفاوت تأویل را فراهم می‌سازند.بر این اساس، اختلاف قرائت‌ها نه صرفاً یک مسئلۀ نسخه‌شناختی، بلکه سازوکار زبانی-‌ نشانه‌ای پویا در فرایند معناآفرینی است که با گشودن مسیرهای متعدد خوانش، به شکل‌گیری قرائت‌های هم‌ارز و چندآوا می‌انجامد.

کلیدواژه‌ها

حافظ
ریفاتر
نشانه‌شناسی
نادستورزبانی
بینامتنیت
پژوهشنامه زبان ادبی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 17 شهریور 1405

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما