1. مقدمه

ویژگی اجتماعی بودن انسان‌ها سبب شده است که آن‌ها همواره در پیِ برقراری ارتباط با دیگران باشند. بخشی از این ارتباط شامل سخن گفتن به ‌کمک اعضای بدن است. «حرکات بدن بدون تکیه بر واژگان به انتقال احساسات، امیال و هیجان‌ها می‌پردازد» (کونکه، 1392: 18). زبان بدن گویاتر از هر واژه‌ای است که بر زبان می‌آوریم و ارتباط غیرکلامی نقشی اساسی در رفتار اجتماعی انسان ایفا می‌کند. باربارا کورت[1] در این باره می‌نویسد: «رفتار غیر‌کلامی مهم‌ترین نقش را در زندگی اجتماعی دارد. در هر شکلی از تعامل انسانی بخش بزرگی از سیگنال‌هایی که افراد آگاهانه یا ناخودآگاه ارسال یا دریافت می‌کنند، غیر‌کلامی هستند» (Korte, 1997: 26). درواقع، زبان بدن بازتاب بیرونی وضعیت احساسی فرد است. هر اشاره یا حرکتی می‌تواند نشانه‌ای ارزشمند برای درک احساس گوینده یا مخاطب باشد (پیز، 1395: 34).

ارتباط غیرکلامی یا پیام‌رسانی بدن که در عرفان از آن با ‌عنوان "زبان اشارت" یاد می‌شود، هنگامی روی می‌دهد که شخص به‌وسیلۀ حالات چهره، لحن صدا، حالات چشم‌ها، ژست‌ها و حرکات بدنی، تماس‌های بدنی، آواگری غیرکلامی، حالت بدن (طرز ایستادن، نشستن و ...) فرد دیگری را تحت‌تأثیر قرار دهد (آرژیل، 1378: 10ـ12). کومار زبان بدن را کانال ارتباطی غیرکلامی و منحصر‌به‌فردی تعریف می‌کند که به یاری آن اطلاعاتی را منتقل می‌کنیم یا درونیات خود را با اشارات، حالات چهره یا حرکات بدن به‌صورت خودآگاه یا ناخودآگاه بیان می‌نماییم (1387: 9)؛ به‌طور نمونه، سرخ شدن گونه‌ها از شرم غیرارادی است، اما بالا بردن ابروان به‌نشانۀ پاسخ منفی عملی ارادی و آگاهانه است. بنابراین پیام‌ها و نمادهایی که ازطریق غیرِزبان ابلاغ می‌شوند زبان بدن هستند.

از میان انواع متون ادبی، شعر غنایی و به‌طور مشخص غزل براساس محتوای عاطفی و احساسی‌اش و برای بهتر به نمایش گذاشتن حالات روحی و هیجانات و درونیات شخصیت‌ها، از نشانه‌های مختلفی کمک می‌گیرد که یکی از مهم‌ترین آن‌ها توجه به پیام‌رسانی بدن و ارتباطات غیرکلامی میان عاشق و معشوق است و با تأمل در این زبانِ اشارات می‌توان به نوع تعامل بین عاشق و معشوق پی برد و جایگاه و احساس معشوق نسبت‌به عاشق را کشف کرد.

2. پیشینۀ پژوهش

با‌توجه‌‌به جست‌وجوهای انجام‌شده، دربارۀ زبان بدن و بازتاب آن در شعر شاعران چند پایان‌نامه در سال‌های اخیر نگاشته شده است که از آن جمله می‌توان به این پژوهش‌ها اشاره کرد:

ندرلو (1393) «زبان بدن در شاهنامۀ فردوسی از جنگ نوشین‌روان با خاقان چین تا پایان شاهنامه» را بررسی کرده است. حسینی (1395) در پایان‌نامه‌اش با عنوان «جایگاه زبان بدن در دلالت‌پردازی‌های غزل سعدی» به مطالعۀ پیام‌رسانی‌های بدن در غزل سعدی در دو حوزۀ نشانه‌های بصری و میزان فاصله پرداخته است. شکوری مستان‌آباد (1398) از منظر دانش نشانه‌شناسی به کاربرد زبان بدن نگریسته و «نشانه‌شناسی زبان بدن در هفت پیکر نظامی» را بررسیده است. «تحلیل و رمزگشایی زبان بدن در منظومۀ خسرو و شیرین» به قلم فلاحتی (1399) نوشته شده است. «بررسی و تحلیل ارتباطات غیر‌کلامی در اشعار سنایی غزنوی و عطار نیشابوری» عنوان رسالۀ دکتری نوروزی گنج‌آباد (1400) است که در آن شاخص‌های ارتباط غیر‌کلامی در شعر سنایی و عطار بررسی و با یکدیگر مقایسه شده‌اند.

در این حوزۀ چند مقاله نیز به رشتۀ تحریر درآمده است که غیر از مقالۀ بهنام و دیگران (1393)، «گفتار بی‌صدا تأملی بر زبان بدن در غزلیات شمس»، سایر مقالات به‌صورت کلی و بدون ذکر آمار خاصی به بررسی زبان بدن پرداخته‌اند و از آن جمله‌اند: نیکدار اصل و احمدیانی پی (1395) «تحلیل ارتباطات غیر‌کلامی در بوستان سعدی»؛ محمودی و عبدی (1395) «ارتباطات غیر‌کلامی در گلستان سعدی»؛ افراخته و مدرسی (1399) «روابط غیر‌کلامی در غزلیات شمس»؛ اولادی قادیکلایی و پارسایی (1399) «تحلیل ارتباطات غیر‌کلامی در منظومۀ لیلی و مجنون نظامی» و نیز (1400) «تحلیل ارتباطات غیر‌کلامی در منظومۀ خسرو و شیرین نظامی».

با وجود پژوهش‌هایی که در حوزۀ زبان بدن و ارتباطات غیر‌کلامی در ادبیات صورت گرفته است، تاکنون جلوه‌های گوناگون بازتاب زبان بدن در غزل خاقانی که به گفتۀ حمیدیان «یکی از حلقه‌های زنجیرۀ تکامل غزل» فارسی به شمار می‌آید (1383: 51) و ازنظر شمیسا در غزل‌سرایی فراتر از استادش، سنایی، رفته و به طرز تازه‌ای دست یافته است (1386: 97) بررسی نشده است. ما در این پژوهش درپِی شناسایی و کشف انواع پیام‌رسانی بدن در غزلیات خاقانی هستیم.

3. مبانی نظری و روش پژوهش

براساس دیدگاه باربارا کورت دربارۀ زبان بدن (که مبنای نظری پژوهش حاضر است)، زبان بدن در متن ادبی به اَشکال مختلف ظاهر می‌شود و هریک بر نشانه‌های گوناگونی دلالت دارد. وضعیت بدنی، حالات چهره، ژست‌ها، رفتار چشمی، چه آگاهانه و چه ناخودآگاه، سرنخ‌هایی از ویژگی‌های شخصیتی، حالات ذهنی و روابط بین‌فردی در متن ادبی را در اختیار خواننده می‌گذارد. شخصیت متن ادبی می‌تواند از زبان بدن برای انتقال پیام استفاده کند یا کاربرد آن غیرعمدی باشد، در داخل یا خارج از یک تعامل اتفاق بیفتد و همراه با گفتار باشد یا جدا از آن.(Korte, 1997: 6 & 35)

شاعران و ادیبان همواره متوجه تأثیر ارتباطات غیرکلامی بوده‌‌اند و بر این امر آگاهی داشته‌اند که زبان بدن نقشی انکارنشدنی در انتقال احساسات و مفاهیم، عمق بخشیدن به شخصیت‌ها و واقعی کردن آن‌ها دارد و به همین سبب در اشعار خود به این زبان دلالی عنایت ویژه‌ای داشته‌اند. کورت معتقد است زبان بدن باید به‌عنوان یک نظام دلالت مهم در متن ادبی شناخته شود و مهارت در استفاده از آن، جنبۀ اساسی هنر نویسنده/ شاعر را تشکیل می‌دهد و به تأثیر بالقوۀ متن و گسترش مضمون کمک می‌کند (Korte, 1997: 4).

باتوجه‌به آنچه ذکر شد، در تعریف زبان بدن باید چنین گفت: حرکات و حالاتی از بدن که منتقل‌کنندۀ پیامی هستند، زبان بدن خوانده می‌شود. در این پژوهش، به زبان بدن چنین نگریسته شده است.

روش پژوهش به این صورت بوده است: به شیوۀ کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، ابتدا تمام غزلیات خاقانی مطالعه شد و قسمت‌هایی که عاشق یا معشوق عملی را با یک یا چند عضو بدن انجام داده بودند و آن عمل معنایی خاص داشت و برای انتقال پیام یا احساسی بود، استخراج و بسامد هرکدام محاسبه گردید. سپس براساس بسامد و انواع کاربرد زبان بدن در هر یک از بخش‌ها، نتایج تحقیق به دست آمد.

نکاتی که ذکر آن‌ها در این بخش ضروری است:

الف) بررسی‌های این پژوهش براساس تعریف پیش‌گفتۀ "زبان بدن" انجام شد و فقط به بخش‌هایی پرداخته‌ شد که در آن‌ها عملی انسانی به‌وسیلۀ فاعلی انسانی و با یک یا چند عضو بدن صورت گرفته بود؛ به‌این‌ترتیب، از ابیات یا ترکیب‌هایی که در آن‌ها براساس ماهیت ادبی و بلاغی‌شان، فعلی انسانی به فاعلی مجازی نسبت داده شده بود، چشم‌پوشی شد. نویسندگان مقالۀ حاضر بر این باور بوده‌اند که می‌توان این دسته از ترکیب‌ها و تصاویر را در پژوهش مفصل دیگری مطالعه کرد؛

ب) ازآنجاکه غزل خاقانی غالباً در محور عمودی و ارتباط ابیات با یکدیگر ساختاری قوی و مستحکم دارد، برای کشف نشانه‌ها به فحوای کلی هر غزل و ارتباط بیت مدنظر با ابیات قبل و بعدش توجه شد و معنا و مفهوم نهفته در پسِ هر یک از حالات و حرکات بدن براساس بافت کلام استخراج گردید؛

پ) چیدمان عناوین مربوط به اندام‌ها باتوجه‌به تأثیر روان‌شناختی هر عضو در انتقال عواطف و احساسات انجام شد؛

ت) ذیل حالت‌ها و حرکت‌های هر عضو بدن و در مقابلِ مفاهیم و معانی برخاسته از آن حالت یا حرکت، اعدادی ذکر شده است که بیان‌کنندۀ میزان کاربرد آن در غزلیات خاقانی است.

4. یافته‌ها

4. 1. غزل خاقانی و زبان بدن

اهمیت زبان بدن در انتقال معانی و مفاهیم ادبی به مخاطب انکارناشدنی است و ادبیات فارسی با زبان بدن آمیخته است. غزلیات خاقانی نمایشی شورانگیز از جلوه‌های عاطفی است؛ دنیایی سرشار از وجد و ذوق و عشق و مستی که به‌سان آیینۀ دل اوست (معدن‌کن، 1382: 30). شعر خاقانی سخنگوی راستین قدرت بیان و زبان اوست و به گفتۀ ماهیار «جایگاه او را باید نزد مولانا و حافظ جست‌وجو کرد و در لابه‌لای مضامین آن دو شاعر پیدا کرد. [...]. خاقانی در ابداع صورت‌های خیال‌انگیز [...] کم‌نظیر است» (1388: 7). گرچه غالباً توجه خاقانی‌پژوهان به زبان و بیان باشکوه و استوار قصاید او معطوف بوده است، باید اذعان کرد غزل خاقانی نیز در عین روانی و شیوایی، ازنظر زبانی و بلاغی در سطحی بالا قرار دارد و غزل‌سرایان بعد مانند مولوی و حافظ تحت‌تأثیر او بوده‌اند (ر.ک سجادی، 1374: 20-21). دشتی معتقد است شیوۀ بیان و زبان او در غزلیات نرم و عاشقانه است «و ازحیث کیفیت، آینه‌ای بی‌غش‌تر برای منعکس کردن انفعالات او می‌گردد و مضمون‌های دقیق و تعبیرات ساده در آن‌ها زیاد است» (1357: 247). ازنظر محتوا، بیشتر غزلیات او عاشقانه و در وصف زیبایی و فریبایی معشوق، غم و سوز و گداز هجران، شکوه و شکایت، آرزوی وصال و ... هستند (معدن‌کن، 1384: 20).

شاید بتوان ادعا کرد که گستردگی و تنوع کاربرد زبان بدن در غزل خاقانی و معانی و احساسات منتقل‌شده از رهگذر آن، تا زمان شاعر بی‌سابقه بوده است. ماهیار معتقد است خاقانی درپِی تکرار مضامین پیشینیان در قالب لباسی نو نبوده است، بلکه قصد بیان یک مفهوم با تعابیر و تصاویر متنوع را داشته و این کار را بدون تکلف انجام داده است (1388: 33). این موضوع در غزل او به‌خوبی آشکار است و شاید یکی از دلایل تنوع و تعدد ابیاتی که در آن‌ها با جلوه‌ای از زبان بدن مواجه هستیم همین باشد. «کارایی تصاویر خاقانی و توان آن‌ها در ایجاد ادراکات موردنظر شاعر» (حمیدیان، 1383: 63) را در کاربرد گستردۀ زبان بدن می‌توان مشاهده کرد. استفاده از ظرفیت‌های بسیارِ زبان بدن به شاعر کمک کرده است تا بتواند با مخاطب ارتباطی عمیق‌تر برقرار کند و تأثیرگذاری کلام خود را بیشتر نماید. درواقع، کاربرد زبان بدن در شعر به‌نوعی سبب مشارکت خواننده می‌شود و در وی حسی تعاملی ایجاد می‌کند و او را به مجسم ساختن آن حالات بدنی پیش چشم خود ترغیب می‌کند. خاقانی در این مسیر بسیار موفق عمل کرده است و با بهره‌گیری از ظرفیت‌های ارتباطات غیر‌کلامی و حرکات و حالت‌های مختلف اعضای بدن، مفاهیم و احساسات مدنظرش را به‌شیوایی منتقل کرده است. در ادامه، به‌صورت موردی جلوه‌های گوناگون بازتاب زبان بدن در غزل خاقانی را برمی‌رسیم.

4. 2. حالات کلی چهره

احساسات هر فردی ابتدا در چهرۀ او نمایان می‌شود. به گفتۀ آرژیل، چهره مهم‌ترین و گویاترین کانال ابراز عواطف و احساسات است. برون‌فکنی‌های چهره را می‌توان در چنین انواعی طبقه‌بندی کرد: شادی، غم، شگفتی، خشم، تنفر/ بی‌اعتنایی، ترس، اشتیاق، شرم، بی‌قراری، درد، ابهام، تردید (1378: 138 و 227). برای آنکه بتوان به‌صورت جزئی به جلوه‌های گوناگون زبان بدن در این مهم‌ترین و گسترده‌ترین کانال غیرکلامی انتقال عواطف پرداخت، به اجزای آن (لب‌ها، چشم‌ها و ابروان) به‌طور جداگانه پرداخته شده است. بنابراین، در این قسمت روی حالات کلی چهره (40 مورد) در غزل خاقانی که شامل رنگ چهره، عرق بر چهره نشستن، چهره پوشاندن، چهره نمایان کردن، پُرچین شدن چهره، خاکین شدن چهره، گره در چهره افکندن، روی برگرداندن و روی بر خاک نهادن است، تمرکز شده و در نمایی کلی بسامد کاربرد هریک در جدول 1 آمده است:

جدول 1. بسامد کاربرد حالات چهره در غزلیات خاقانی

4. 2. 1. رنگ چهره

4. 2. 1. 1. زردرویی

به‌نشانۀ اندوه: 3

به‌نشانۀ ضعف و رنجوری: 12

4. 2. 1. 2. سرخی چهره

به‌نشانۀ شادی: 1

4. 2. 2. عرق بر چهره نشستن

به‌نشانۀ شرم: 4

4. 2. 3. رخ نمودن

به‌نشانۀ لطف معشوق: 5

به‌نشانۀ نمایان کردن زیبایی: 2

4. 2. 4. رخ پوشاندن

به‌نشانۀ جفا کردن: 3                                                                        رخ به زلف سیاه می‌پوشد (607)

4. 2. 5. پُرچین شدن چهره

به‌نشانۀ ناامیدی و اندوه: 3

4. 2. 6. خاکین رخ بودن

به‌نشانۀ غم و اندوه: 2

4. 2. 7.گره در چهره افکندن

به‌نشانۀ اخم کردن و خشمگین شدن: 1

4. 2. 8. روی گرداندن (رخ پیچان شدن)

به‌نشانۀ بی‌اعتنایی و کم‌توجهی: 1                                    من سر نهم به پایش او روی تابد از من (681)

به‌نشانۀ شرم: 1

4. 2. 9. روی بر خاک نهادن

به‌نشانۀ خاکساری: 2                                                        بر خاک نیم‌روی نهم پیش تو چو سگ (573)

4. 3. حالات چشم، مژه و ابرو

کونکه دربارۀ اهمیت چشم در ارتباط غیرکلامی می‌نویسد: «از بین همۀ نشانه‌های زبان بدن، چشم‌ها به بهترین شکل ممکن افکار و احساسات ما را آشکار می‌کنند و علت آن است که چشم‌ها در قدرتمندترین موقعیت چهره واقع شده‌اند» (1392: 81). پیز هم معتقد است چشم‌ها می‌توانند بارزترین و دقیق‌ترین علامت آشکارکنندۀ ارتباط انسان باشند؛ زیرا عضو حساس بدن هستند و مردمک‌ها به‌طور غیرارادی عمل می‌کنند (1395: 226). به‌بیان‌دیگر، «چشم‌ها آیینۀ روح هستند [...] و دقیق‌ترین علائم را در ارتباطات انسانی مخابره می‌کنند» (کومار، 1387: 61). آن‌ها می‌توانند معانی عمیق‌تری را ـ نسبت‌به رابطۀ کلامی ـ به مخاطب منتقل کنند. مهم‌ترین عضو در صورت یک فرد، چشم‌های او هستند و این عضو بدن مخصوصاً میان عاشقان می‌تواند گویاتر از هر زبانی باشد و به قول هـ. الف. سایه، «زبانِ عاشقان، چشم است و چشم از دل نشان دارد» (ابتهاج، 1396). با نگاه می‌توان ابراز عشق کرد یا کسی را از خود طرد کرد، یا بستن چشم‌ها می‌تواند به‌نشانۀ عدم‌علاقه‌ به گفت‌و‌گو با طرف مقابل یا خود را از او برتر دیدن باشد (بیدارمغز، 1392: 50). خاقانی به زبان چشم‌ها توجهی ویژه داشته و در موارد متعدد و متنوعی (145 بار) از آن استفاده کرده است که پرتکرارترین آن‌ها "گریستن" به دلایل مختلف بوده است. فراوانی کاربرد هر یک از حالات چشم در جدول 2 آمده است:

جدول 2. بسامد کاربرد حالات چشم در غزلیات خاقانی

4. 3. 1. گریستن

به‌نشانۀ اندوه و درد: 99

در اشک گرم غرقم و بنگاه سوخته (554)                            چون شمع ریزم از مژه زرد آب آتشین (564)

به‌نشانۀ حسرت: 2

به‌نشانۀ افسوس و شرم: 1

به‌نشانۀ شادی: 10

4. 3. 2. چشم دزدیدن/ چشم از چیزی دوختن

به‌نشانۀ نادیده گرفتن و صرف‌نظر کردن: 2

به‌نشانۀ نامهربانی: 1                                                          زان پس به چشم رحمت بر ما نظر نداشت (558)

به‌نشانۀ بی‌اعتنایی و کم‌توجهی: 2

به‌نشانۀ ترس از آشکار شدن عشق: 1

4. 3. 3. چشم از دیدار نگسستن

به‌نشانۀ شیفتگی و علاقه: 1

4. 3. 4. چشم شوخ

به‌نشانۀ فتنه‌انگیزی و افسونگری: 8                                 ……دیدۀ شوخ تو را کشتن خلق آیین شد (562)

4. 3. 5. غمزه

به‌نشانۀ افسونگری، فریبندگی و فریبکاری: 15                در غمزۀ جادوی او نیرنگ رنگارنگ بین (621)

4. 3. 6. چشم نژند

به‌نشانۀ اندوه و افسردگی: 1                                                       نامزد خرّمی چشم نژند تو باد (587)

4. 3. 7. اشارات چشم

به‌نشانۀ سخن گفتن پنهانی و با چشم: 1

4. 3. 8. نگاه کردن به آیینه

به‌نشانۀ تنهایی: 1

4. 4. حالات لب، دهان و دندان

لب و دهان علاوه‌بر نقش اساسی‌ای که در برقراری ارتباط کلامی دارند، در ارتباطات غیرکلامی هم بسیار مهم‌اند. لب‌ها و حالات آن‌ها می‌تواند گویای احساسات و حرف‌های مهمی باشد. انسان‌ها در روابط بین‌فردی خود از لب‌ها برای بیان عواطف مختلفی کمک می‌گیرند؛ به‌طور مثال، برای بیان عشق و علاقه از بوسه یا برای ابراز احساسات گوناگون از خنده استفاده می‌کنند. لوئیس دربارۀ تغییر دلایل و نشانه‌های خنده در طول حیات یک فرد می‌نویسد: نوزادان از خنده برای نشان‌دادن علاقه و ذوق و هیجان خود استفاده می‌کنند، اما هرچه بزرگ‌تر می‌شوند، تعبیر خنده‌هایشان پیچیده‌تر می‌شود. بزرگسالان از خنده برای بیان انواع و اقسام احساسات، از قبیل شادی، اضطراب، تردید، ناراحتی و حتی خشم پنهان استفاده می‌کنند (1381: 129). خاقانی در غزلیات برای انتقال بسیاری از مفاهیم و عواطف از حالات مختلف لب‌ها استفاده کرده (71 مورد) و به بیان معانی‌ و احساساتی مانند عشق و علاقه، ارادت، ترس، تعجب، شادی، اندوه، ناامیدی و ... پرداخته است. بسامد کاربرد هر یک از حالات لب در جدول 3 آمده است:

جدول 3. بسامد کاربرد حالات لب در غزلیات خاقانی

4. 4. 1.خندیدن

به‌نشانۀ شادی: 2                                                                               خوش بخندم چو زلف او بینم (573)

به‌نشانۀ دلربایی: 13

به‌نشانۀ روی گشاده و شاد در عین اندوه و سختی: 1

به‌نشانۀ شرم: 1

به‌نشانۀ درد و اندوه: 1

به‌نشانۀ تمسخر و خود را برتر دیدن: 4

4. 4. 2. دهانِ باز

     به‌نشانۀ تعجب و شگفتی: 1

4. 4. 3. بوسیدن

     به‌نشانۀ وصل: 5                                                                                به بوسۀ مهر نوش او شکستم (552)

به‌نشانۀ لطف معشوق: 14                                                                 درد دل ما به بوسه بردی (670)

4. 4. 3. 1. تلاش برای بوسیدن

به‌نشانۀ علاقه و عشق: 2

4. 4. 3. 2. خاک‌بوسی (آستان‌بوسی)

به‌نشانۀ ارادت و خاکساری: 4

4. 4. 3. 3. دوری کردن لب از بوسه

به‌نشانۀ ترس: 1

4. 4. 4. لب گشودن (زبان گشودن)

به‌نشانۀ حرف زدن: 1

به‌نشانۀ شادی و شوق: 1

به‌نشانۀ لطف معشوق: 7                                  بگشا صدف یعنی دهن بفشان گهر یعنی سخن (666)

4. 4. 5. لب بستن و سکوت

به‌نشانۀ تلاش برای آزارندادن معشوق: 1

به‌نشانۀ ترس: 1

به‌نشانۀ غم و اندوه: 3

به‌نشانۀ ناامیدی: 1

به‌نشانۀ بی‌اعتنایی و کم‌محلی: 2

به‌نشانۀ حیرت و شگفتی: 1                                                             ای عاقلان را بارها بر لب زده مسمارها (661)

به‌نشانۀ ناچاری: 1

به‌نشانۀ قانع و راضی بودن: 1

4. 4. 6. بنفشه‌رنگ (کبود) بودن لب

به‌نشانۀ تب داشتن: 2                                                                       لب‌ها بنفشه‌رنگ‌تر ز تب‌های بی‌قرار (617)

4. 5. حرکات دست

در زبان بدن، دست‌ها ازنظر اهمیت پس از چهره و اجزای آن قرار دارند. «بعد از صورت، دست‌ها بسیار گویا هستند. ما از دست‌ها برای تقویت کلام و گاه به‌جای کلام استفاده می‌کنیم» (کومار، 1387: 17). در کتاب‌های زبان بدن، حالات گوناگون و بسیاری برای دست‌ها برشمرده شده است که البته بیشتر آن‌ها به‌صورت حرکات ترکیبی هستند؛ یعنی حرکاتی که از ترکیب و همراهی دست با سایر اعضای بدن حاصل می‌شوند؛ مانند دست زیر چانه گذاشتن، انگشت در گوش گذاشتن و ... . ازآنجاکه در غزل‌های خاقانی بیشتر حرکاتی که برای دست مطرح شده است به‌شکل ترکیبی هستند، ما به این حرکات ترکیبی در بخشی جداگانه خواهیم پرداخت. البته نمونه‌هایی از حرکات دست به‌صورت مستقل نیز دیده می‌شوند (12 مورد) که از این قرارند:

جدول 4. بسامد کاربرد حرکات دست در غزلیات خاقانی

4. 5. 1. دست به آسمان بلند کردن

به‌نشانۀ مناجات و استغاثه: 1

4. 5. 2. دست گرفتن

به‌نشانۀ یاری کردن: 1                                                                       دست گیریدم تا دست به زلفش بزنم (643)

به‌نشانۀ جفا کردن: 1

4. 5. 3. دست در دامن زدن

به‌نشانۀ متوسل شدن و یاری خواستن: 2

4. 5. 4. دستِ سنگ‌انداز

به‌نشانۀ طرد کردن و آزار رساندن: 3

4. 5. 5. شانه بالا انداختن

به‌نشانۀ بی‌اعتنایی و مهم نبودن: 1                                    گویمت کامروز جانم رفت دوشی بر زنی (692)

4. 5. 6. انگشت‌زنان (در حال انگشت زدن، در حال بشکن زدن)

به‌نشانۀ شادی: 1

4. 5. 7. نام کسی بر بازو نگاشتن

به‌نشانۀ اظهار علاقه: 1

4. 5. 8. انگشت نهادن

به‌نشانۀ نوازش کردن و لطف معشوق: 1

4. 6. حرکات و حالات سر و گوش

به گفتۀ لوئیس، حرکات سر «می‌توانند خواسته‌های شما را آشکار ساخته، پیام پنهان در واژه‌ها را تشدید کرده و اظهارنظرها را موردحمایت یا نقد قرار دهند» (1381: 53). خاقانی در غزلیات خود از حرکات سر در 17 مورد برای بیان مفاهیمی مانند بی‌اعتنایی، ارادت، افتخار، تعظیم، شرمساری و ... بهره برده است. در نمایی کلی، فراوانی کاربرد این حالات و حرکات چنین است:

جدول 5. بسامد کاربرد حالات سر در غزلیات خاقانی

4. 6. 1. سر فرود آوردن (سر افکندن)

به‌نشانۀ تعظیم و اطاعت: 2

به‌نشانۀ شرمساری: 3

4. 6. 2. سر بلند نکردن

به‌نشانۀ بی‌اعتنایی و بی‌توجهی: 1                                                     گر بوسه زنم پایت سر بر نکنی دانم (635)

4. 6. 3. سر بلند کردن

به‌نشانۀ افتخار و بزرگی: 1

4. 6. 4. سر داخل نکردن

به‌نشانۀ بی‌اعتنایی و مهم نبودن: 1

4. 6. 5. سر بر زمین نهادن

به‌نشانۀ ارادت و خاکساری: 3

4. 6. 6. سر برگرداندن

به‌نشانۀ بی‌اعتنایی و بی‌توجهی: 1

4. 6. 7. حلقه به گوش بودن

به‌نشانۀ بندگی و اطاعت: 5                                                              بر درش حلقه به گوشم چو درش (571)

4. 7. حالات مو

مو یکی از قسمت‌هایی است که در حوزۀ زبان بدن، ذیل زیبایی و آرایش به آن توجه می‌شود. در ادبیات، گیسو و موی معشوق از عناصر مهم محسوب می‌شود که غالباً جنبۀ دلفریبی و زیبایی آن موردتوجه شاعران و نویسندگان بوده است. از منظر پیام‌رسانی بدنی، خاقانی 22 بار به حالات زلف اشاره کرده و در اکثر موارد قصد بیان دلربایی و فریبندگی آن را داشته است.

جدول 6. بسامد کاربرد حالات مو در غزلیات خاقانی

4. 7. 1. تاب دادن و خم کردن زلف

    به‌نشانۀ فریبندگی و دلربایی: 12

4. 7. 2. زلف بر قبا انداختن

به‌نشانۀ دلربایی: 1                                                                                              زره زلف بر قبا شکنی (667)

4. 7. 3. زلف از زیر کلاه بیرون آمدن

به‌نشانۀ دلربایی: 1

4. 7. 4. گیسو به دامان ریختن

به‌نشانۀ دلربایی: 2                                                                             بند قبا باز آمده گیسو به دامان تا کجا (549)

4. 7. 5. زلف برافشاندن

به‌نشانۀ دلربایی: 1

4. 7. 6. لرزیدن زلف

به‌نشانۀ دلربایی و افسونگری: 4

4. 7. 7. زلف پوشاندن

به‌نشانۀ جفا کردن: 1                                                                                         طرّه زیر کلاه می‌پوشد (607)

4. 8. حالات و حرکات پا

حالت قرار گرفتن پاها می‌تواند گویای انواعی از احساسات و پیام‌ها باشد؛ مثل فریبکاری و عدم ‌آرامش در شرایطی که فرد پاهای خود را به‌طور مداوم روی هم می‌اندازد و آزاد می‌کند (کونکه، 1392: 247). البته در غزل خاقانی غالباً موارد مربوط به حالات پا ـ مانند حالات دست ـ در حوزۀ حرکات ترکیبی قرار می‌گیرند و شاعر به این جنبه از زبان بدن فقط دو بار به‌صورت مجزا اشاره کرده است:

جدول 7. بسامد کاربرد حالات پا در غزلیات خاقانی

4. 8. 1. هم‌زانوی کسی نشستن

به‌نشانۀ همنشینی و همراهی: 1             تا ز دستم رفت و هم‌زانوی نااهلان نشست [...] (650)

4. 8. 2. پای خاکین کردن

به‌نشانۀ قدم رنجه کردن و لطف معشوق: 1

4. 9. حرکات ترکیبی

معمولاً پیام‌ها و معانی‌ای که ازطریق اعضای بدن منتقل می‌شوند، به یک عضو منحصر نمی‌شوند و در بسیاری از مواقع، دو یا چند عضو بدن به‌صورت ترکیبی برای انتقال احساس یا پیامی مورداستفاده قرار می‌گیرند. خاقانی به حرکات ترکیبی توجهی ویژه‌ داشته و وسیع‌ترین و متنوع‌ترین گسترۀ کاربرد زبان بدن در غزل او متعلق به این بخش است (45 مورد در 22 حالت):

جدول 8. بسامد کاربرد حرکات ترکیبی در غزلیات خاقانی

4. 9. 1. انگشت به دندان ماندن (انگشت گزیدن)

به‌نشانۀ شگفتی و حیرت: 1

به‌نشانۀ حسرت: 1

4. 9. 2. بر سر زدن

به‌نشانۀ بی‌قراری و درماندگی: 1

4. 9. 3. انگشت در گوش گذاشتن

به‌نشانۀ نشنیدن: 1

4. 9. 4. بوسیدن پا

به‌نشانۀ ارادت: 4                                                                              چون پای او ببوسم جانم برِ لب آید (615)

به‌نشانۀ خاکساری و اطاعت: 1

4. 9. 5. بوسه بر پا و یال زدن

به‌نشانۀ ارادت و علاقه: 1

4. 9. 6. دست بوسیدن

به‌نشانۀ احترام و ارادت: 1

به‌نشانۀ خواهش کردن: 1

4. 9. 7. سر بر زانو نهادن

به‌نشانۀ اندوه و عزلت‌گزینی: 1                                                        من چون بنفشه بر سر زانو نهاده سر (617)

4. 9. 8. سر بر پا نهادن

به‌نشانۀ خاکساری و ارادت: 3                                             من سر نهم به پایش او روی تابد از من (681)

4. 9. 9. دست بر زانو نشستن (چمباتمه زدن)

به‌نشانۀ غم و حسرت: 1

4. 9. 10. رخ به ناخن کندن

به‌نشانۀ شگفتی و حیرت: 1

4. 9. 11. لب به دندان گزیدن (لب خاییدن)

به‌نشانۀ شگفتی و حیرت: 1

به‌نشانۀ اشتیاق زیاد و از خود بی‌خود شدن: 4

به‌نشانۀ اظهار تأسف کردن: 1

به‌نشانۀ حسرت: 1

به‌نشانۀ اضطراب و نگرانی: 1

4. 9. 12. گاز گرفتن بازو

به‌نشانۀ شیفتگی و از خود بی‌خود شدن: 1

4. 9. 13. پشت دست خاییدن

به‌نشانۀ افسوس و حسرت: 2

به‌نشانۀ ترس و نگرانی: 2

4. 9. 14. مژه بر ابرو زدن

به‌نشانۀ نه گفتن و جواب منفی: 2

4. 9. 15. زلف در دست گرفتن (به زلف دست زدن)

به‌نشانۀ عشق و علاقه: 4                                                            چون زلف یار گیرم دستم به یا رب آید (615)

4. 9. 16. به انگشت اشک برگرفتن از مژگان

به‌نشانۀ اشک باارزش: 1

4. 9. 17. پنهان کردن گوش زیر زلف و زیور

به‌نشانۀ بی‌اعتنایی و نشنیدن: 1

4. 9. 18. خاک بر سر بیختن

به‌نشانۀ سوگواری و اندوه: 1

4. 9. 19. شانه کردن زلف

به‌نشانۀ مرتب کردن: 1                                                         گر شانه در زلف آردی از شانه دل‌ها باردی (672)

4. 9. 20. طرّه بریدن

به‌نشانۀ سوگواری: 2

4. 9. 21. دست را به خنجر بریدن

به‌نشانۀ از خود بی‌خود شدن و شگفتی: 1

4. 9. 22. آیینه جلوی چهره گرفتن

به‌نشانۀ پنهان کردن چهره از غیر و جفاکاری: 1

4. 10. حالات کلی بدن

بعضی از حالات و حرکاتی که در حوزۀ زبان بدن مطرح می‌شوند، به کلیت بدن مربوط‌اند و مختص به یک عضو نیستند. درواقع، می‌توان گفت از حالت یا حرکتی که در کل بدن اتفاق می‌افتد، پیام یا احساسی منتقل می‌شود. این دسته از حالات و حرکات در غزلیات خاقانی با 17 بار کاربرد شامل موارد ذیل می‌شود:

جدول 9. بسامد کاربرد حالات کلی بدن در غزلیات خاقانی

4. 10. 1. لرزیدن

به‌نشانۀ تب داشتن: 2

به‌نشانۀ ترس: 1

4. 10. 2. پشت نمودن

به‌نشانۀ ترک کردن و بی‌وفایی: 1                      پشت بنمودی و خون‌ها راندی از مژگان مرا (668)

4. 10. 3. کمربند بستن

به‌نشانۀ دلربایی: 1

4. 10. 4. در پای افتادن

به‌نشانۀ ارادت و خاکساری: 1

4. 10. 5. نفس در کام شکستن

به‌نشانۀ ترس و بیم: 1

4. 10. 6. حلّه از دوش افکندن

به‌نشانۀ دعوت به وصل: 1

4. 10. 7. در آغوش گرفتن (از بازو و ران کنار ساختن)

به‌نشانۀ وصال: 6                                                                               گه از بازو و ران سازم کنارت (664)

به‌نشانۀ حسرت و اندوهِ دوری از یار: 1                               چون به یاد ما رسی دستی به گرد خود برآر (562)

4. 10. 8. خم شدن کمر

به‌نشانۀ تعظیم و اطاعت: 1

به‌نشانۀ بسیار خسته و شکسته شدن: 1

4. 11. آواگری غیرکلامی (صداها و آواها)

زبان بدن محدود به جلوه‌های دیداری نمی‌شود، بلکه می‌توان از ورای صداهایی که یک فرد تولید می‌کند نیز به معانی گوناگونی دست یافت و پیام‌ها و احساسات نهفته‌ای را کشف کرد؛ به‌طور مثال، فریاد کشیدن یا آه کشیدن و ناله کردن هرکدام می‌توانند بیانگر معانی متعدد و گاه متضادی باشند. این جلوه از ارتباط غیرکلامی توجه خاص خاقانی را به خود معطوف کرده است و مواردی که شاعر با استفاده از این جنبۀ زبان بدن به انتقال عواطف و معانی پرداخته است بسیارند (78 مورد):

جدول 10. بسامد کاربرد آواگری غیرکلامی در غزلیات خاقانی

4. 11. 1. آه کشیدن

به‌نشانۀ اندوه: 25                                                              گفتم آه آتشین بس کن، نه من خاک توام (634)

به‌نشانۀ حسرت و افسوس: 4

به‌نشانۀ ناامیدی: 3

به‌نشانۀ مناجات و استغاثه: 2

به‌نشانۀ شکوه و شکایت: 1

4. 11. 2. فریاد کشیدن (نعره زدن/ بانگ برآوردن)

به‌نشانۀ اندوه: 6                                                                                چون پلپلم بر آتش نعره‌زنان و سوزان (681)

به‌نشانۀ شادی: 2                                                                               او چو درآمد ز در بانگ برآمد ز من (553)

به‌نشانۀ مستی و از خود بی‌خود شدن: 2

به‌نشانۀ بیدار و آگاه کردن: 1

4. 11. 3. نالیدن

به‌نشانۀ اندوه: 16

به‌نشانۀ شکوه و شکایت: 5

4. 11. 4. فغان کردن

به‌نشانۀ اندوه: 2                                                                از خام‌کاری خوی او افغان کنم در کوی او (612)

به‌نشانۀ شکوه و شکایت: 5

به‌نشانۀ التماس و خواهش: 1

4. 11. 5. شیون کردن

به‌نشانۀ اندوه: 2

به‌نشانۀ اشک و نالۀ دروغین و فریبکاری: 1

5. نتیجه‌گیری

براساس یافته‌های پژوهش، زبان بدن در غزلیات خاقانی به شکلی گسترده و متنوع و در وجوه معنایی متفاوت به کار رفته است (449 مورد در 328 غزل). ازآنجاکه چشم‌ها بیش از هر عضو دیگر توانایی انتقال احساسات فرد را دارند و به‌سان آیینه‌ای برای روح هستند، خاقانی پیش و بیش از همه به حالات چشم نظر داشته است (29/32 درصد از مجموع کاربرد زبان بدن در غزلیات) و از آن میان، "گریستن" را به معانی و نشانه‌های مختلف و گاه متضاد، به میزانی چشمگیر به کار برده است (24/77 درصد). آواگری غیر‌کلامی با کاربرد 37/17 درصد در جایگاه بعدی قرار دارد و توجه سخنگوی شروان بیشتر به "آه کشیدن" و "ناله کردن" (79/71 درصد) معطوف بوده است. حالات لب و دهان 81/15 درصد از مجموع بسامد زبان بدن را شامل شده‌اند و از این میان، "خندیدن" و "بوسیدن" دو حالتی هستند که شاعر در 74/57 درصد از موارد به آن‌ها توجه کرده است. خاقانی حدود 10 درصد از ارتباطات غیر‌کلامی در غزل‌هایش را به حرکات ترکیبی اختصاص داده و حرکت "لب به دندان گزیدن" بیشتر موردتوجه او قرار گرفته است (77/17 درصد). در غزلیات او 40 درصد از حالات گوناگون چهره در حوزۀ "رنگ رخسار" بوده و شاعر از این جلوۀ زبان بدن برای بیان اندوه، ضعف و شادی استفاده نموده است. حالات مختلف زلف (95/4 درصد)، سر و حالات کلی بدن (هرکدام 78/3 درصد)، حرکات دست (67/2 درصد) و پا (4/0 درصد) نیز مورداستفادۀ این شاعر مضمون‌آفرین قرار گرفته‌اند.

جدول 11. پرکاربردترین جلوه‌های زبان بدن در غزلیات خاقانی

نمودار 1. بسامد کاربرد زبان بدن در غزلیات خاقانی

از زاویه‌ای دیگر، باید به تنوع حالات و حرکات بدن و نشانه‌هایی که در پس هریک نهفته است اشاره کنیم. از بین ده جنبۀ گوناگون زبان بدن که خاقانی در غزلیاتش به آن‌ها توجه کرده است، بخش حرکات ترکیبی با 22 نوع حرکت مختلف برای بیان 45 معنی، به‌طرزی چشمگیر در خدمت گسترش مضمون موردنظر شاعر بوده است. او از سایر حالات بدنی در هر بخش تقریباً به یک‌اندازه بهره گرفته است: نُه حالت مختلف برای چهره و همین تعداد برای لب‌ها؛ هشت گونۀ متفاوتِ حرکات و حالات برای چشم‌ها، دست‌ها و نیز کل بدن؛ هفت حرکت گوناگون برای استفاده از پیام‌رسانی سر و نیز گیسوان؛ پنج حالت در کاربرد آواگری غیر‌کلامی و دو حرکت مختص به پاها.

این تنوع تصویری و مضمونی در کاربردِ زبان بدن سبب شده است که این حوزه به یکی از اصلی‌ترین عوامل آفرینش مضامین و تصاویر نو در غزل خاقانی تبدیل شود که درخششی خاص به شعرش در سطح بلاغی داده است.

نمودار 2. فراوانی گونه‌های حالات و حرکات بدن در غزلیات خاقانی

از دیگر منظر، یکی از مضامین اصلی غزل خاقانی، همچون سنت غزل فارسی، غم و اندوهِ فراق، سوز و گداز و شکوه و شکایت عاشق است و این معنی در کاربرد پیام‌رسانی بدن نیز آشکارا دیده می‌شود. به‌طور کلی، معانی و نشانه‌هایی از زبان بدن که به اندوه و مفاهیم نزدیک به آن چون: سوگواری، درد و رنجوری، حسرت، ناامیدی، افسوس، شِکوه، تنهایی، اضطراب، نگرانی و ناچاری اشاره داشته، در غزلیات خاقانی 216 بار به ‌کار رفته‌اند؛ یعنی 10/48 درصد از مجموع کاربرد زبان بدن. همین امر مؤید موضوع فوق است؛ ضمن اینکه 99 بار اشاره به اشک و گریستن به‌نشانۀ اندوه و درد، مهر تأییدی دیگر است بر آنچه ذکر شد.

از منظر زبان بدن، تنها می‌توان 22 مورد (90/4 درصد) را در غزل‌های او یافت که حاکی از وصال است. در 28 مورد هم لطف معشوق شامل حال عاشق شده است و با او سخنی به مهر گفته یا چهره‌ای نمایان کرده و لبخندی زده است. مخاطب از ورای پیام‌رسانی بدن در 18 مورد می‌تواند شادی یکی از طرفین را احساس کند. معشوق خاقانی 61 بار (58/13 درصد) با حالات مختلف بدنی سعی در دلربایی و فتنه‌انگیزی داشته است و شاعر در 34/5 درصد از موارد نیز زبان بدن را در راستای انتقال بی‌اعتنایی، نامهربانی و جفای او به کار برده است. حرکات و حالات بدنی عاشق هم در 29 مورد (46/6 درصد) بیانگر خاکساری و ارادت او نسبت‌به معشوق ‌است.

شیوۀ تعامل دوری‌جویانۀ معشوق از عاشق را، که در کاربرد زبان بدن در غزلیات خاقانی قابل‌توجه است، می‌توان به‌شکلی تعمیم‌یافته در کلیت غزل فارسی نیز مشاهده کرد. به‌بیان‌دیگر، می‌توان رفتار بدنی معشوق در غزل خاقانی را نمونه‌ای از رفتارهای غیر‌کلامی معشوق در سنت غزل فارسی دانست. همان‌طور که به گفتۀ پورنامداریان، معشوق در غزل غالباً نسبت‌به عاشق بی‌اعتنا و جفاکار است و افسونگری و فریبایی جزو ویژگی‌های اصلی‌اش محسوب می‌شود و وصال او نیز کمتر به دست می‌آید (1399: 75)، شاعر بزرگ شروان هم در غزلیاتش، زبان بدن معشوق را معمولاً در راستای القای چنین معانی و مفاهیمی به کار برده است. ازسوی دیگر، ازآنجاکه غزل او از حلقه‌های نخستین تکامل غزل فارسی به حساب می‌آید و قالب غزل نیز در سدۀ ششم، آغاز دوران رشد و گسترش خود را به‌عنوان قالبی مستقل تجربه می‌کند (حمیدیان، 1383: 51)، شاید بتوان ارتباطات غیر‌کلامی معشوق در غزل خاقانی و نوع تعامل او با عاشق را جزو سرمشق‌های رفتاری معشوق در غزلِ قرون بعد دانست. البته باید به این نکته نیز توجه داشت که خاقانی، خود، متأثر از شیوۀ غزل‌سرایی سنایی بوده‌، اما بر بسیاری از شاعران بزرگ پس از خویش، مانند مولوی و حافظ، اثر گذاشته است.

درنهایت، این پژوهش به معرفی، طبقه‌بندی و رمزگشایی انواع ارتباطات غیر‌کلامی میان عاشق و معشوق در غزل خاقانی پرداخت تا نشان دهد که چگونه زبان بدن می‌تواند بیانگر نوع روابط و تعاملات عاشق و معشوق در غزل باشد و نیز استفاده از ظرفیت‌های پیام‌رسانی بدن چطور به گسترش مضمون و تأثیر کلام خاقانی در غزلیاتش افزوده است. براساس نتایج تحقیق، از میان جلوه‌های متنوع زبان بدن، حالات چشم (با تأکید بر گریستن)، آواگری غیر‌کلامی (با تأکید بر آه کشیدن) و حالات لب (با تأکید بر خندیدن و بوسیدن) بیشترین کاربرد را در ارتباط عاشق و معشوق در غزلیات خاقانی داشته‌اند. کاربرد زبان بدن در غزلیات خاقانی در بسیاری از موارد نشان‌دهندۀ دوری عاشق از معشوق یا امتناع معشوق از برقراری ارتباط کلامی با عاشق است. ازسوی دیگر، باتوجه‌به تنوع و تعدد حالات و حرکاتی که خاقانی برای هر یک از اعضای بدن ذکر کرده است، باید زبان بدن را یکی از جنبه‌های اساسی آفرینش مضامین و گسترش تصاویر نو و رنگارنگ در غزل او دانست.

ازآنجاکه غزل خاقانی ظرفیت‌های زیادی در حوزۀ بلاغی و تصویرسازی دارد و توصیف جزئیات پیکر معشوق در خلق صورت‌های خیال‌انگیز بسیار موردتوجه او بوده است، برای پژوهش‌های آینده پیشنهاد می‌شود به غزلیات او از زاویۀ صور خیال مبتنی‌بر پیکر معشوق و نقش آن‌ها در تصویرسازی‌های این شاعر نگریسته شود.

[1].  Barbara Korte

[2]. به‌منظور پرهیز از تکرار مشخصات منبع و تقلیل کلمات، در پایان هر بیت صرفاً شمارۀ صفحۀ دیوان خاقانی به تصحیح سیدضیاء‌الدین سجادی (1382) ذکر شده است.