فصلنامه علمی
دوره و شماره: دوره 4، شماره 13، بهار 1405 

کاربست نشانه‌شناسی بینامتنی در خوانش‌ نادستورزبانی‌های غزلی از حافظ

صفحه 9-44

https://doi.org/10.22054/jrll.2026.91549.1233

حسین سلیمی، مجاهد غلامی، احمد جمعه پور

چکیده اختلاف قرائت‌ها در دیوان حافظ از مهم‌ترین عواملی است که در شکل‌گیری چندمعنایی و پویایی معنایی شعر او نقش دارد. با وجود اهمیت این موضوع، اغلب بررسی‌ها در سطح نسخه‌شناسی محدود مانده‌اند و پیامدهای زبانی و نشانه‌شناختی این اختلاف‌ها در فرایند معنا‌سازی کمتر محل توجه قرار گرفته است. مسئلۀ پژوهش حاضر این است که اختلاف‌های رسم‌الخطی و واژگانی چگونه می‌توانند سازوکارهای تولید معنا را در غزلی از حافظ فعال کنند و تا چه اندازه در ایجاد شبکه‌های بینامتنی و خوانش‌های متکثر نقش دارند. این پژوهش با تکیه بر نشانه‌شناسی بینامتنی ریفاتر به‌ویژه مفاهیمی چون "نادستورزبانی" و "تفسیر بینامتنی"، با بهره‌گیری از دیدگاه‌های خواننده‌محور دو مورد شاخص از اختلاف قرائت در غزلی از حافظ، یعنی ضبط‌های متفاوت "تلخوش" و دوگانۀ "کشتی‌نشستگان/کشتی‌شکستگان"، را به شیوه‌ای توصیفی–تحلیلی بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که صورت‌های نامأنوس، کم‌کاربرد، یا مهجور در مقام عنصر نادستورزبانی عمل کرده و با ایجاد وقفه در خوانش خواننده را به سوی فعال‌سازی شبکه‌ای از بینامتن‌ها سوق می‌دهند؛ شبکه‌ای که از نسخه‌های خطی قرون هشتم تا دوازدهم، تا متون ادبی کهن و آیات قرآن را دربرمی‌گیرد. این بینامتن‌ها نقش نشانه‌های تفسیری را ایفا کرده و امکان بازسازی مسیرهای متفاوت تأویل را فراهم می‌سازند. بر این اساس، اختلاف قرائت‌ها نه صرفاً یک مسئلۀ نسخه‌شناختی، بلکه سازوکار زبانی-‌نشانه‌ای پویا در فرایند معناآفرینی است که با گشودن مسیرهای متعدد خوانش، به شکل‌گیری قرائت‌های هم‌ارز و چندآوا می‌انجامد. به بیان دیگر، تنوع ضبط‌ها در دیوان حافظ زمینه‌ را برای بازتولید مداوم معنا در افق‌های دریافت گوناگون فراهم می‌کند و نشان می‌دهد که چندمعنایی شعر حافظ حاصل تعامل متن، خواننده، و شبکه‌ای از بینامتن‌هاست.

ظرفیت واژه‌سازی ضمایر مشترک در زبان فارسی

صفحه 45-78

https://doi.org/10.22054/jrll.2026.93118.1254

زهرا محمدیان، عباسعلی وفایی، سید عوض‌علی کاظمی

چکیده ظرفیت واژه‌سازی در هر زبانی از اهمیت زیادی برخوردار است، زیرا این مهم با پایداری و گسترش زبان ارتباط مستقیمی دارد. در این مقاله ظرفیت واژه‌سازی ضمیر مشترک زبان فارسی به‌عنوان یکی از مقوله‌های دستوری مورد پژوهش قرار گرفت تا میزان توانایی ترکیبی واشتقاقی آن در ساخت واژگان فارسی نموده شود. به این منظور واژه‌های ترکیبی و اشتقاقی ساخته شده از ضمایر مشترک از متون فارسی و برخی از فرهنگ‌ها استخراج و بر اساس قواعد صرفی زبان فارسی تنظیم و تحلیل شدند. یافته‌های پژوهش نشان داد که ضمایر مشترک اگرچه در دایرۀ بسته واژگانی قرار دارند، اما در تولید واژه‌های جدید در ساخت‌های اسمی، صفتی، قیدی، و فعلی سهم قابل‌توجهی دارند و بیشترین سهم ازآنِ "خود" در اسم‌سازی است. هم‌چنین با این ضمیر مقوله‌های دستوری صفت، فعل مرکب و قید نیز ساخته شده است. ضمیر "خویش" در مرتبۀ بعد از "خود" قرار دارد و ساخت واژگان با ضمیر "خویشتن" اندک‌شمار است.

بررسی نقش‌های ارتباطی سکوت گویا در آثار مولوی

صفحه 79-115

https://doi.org/10.22054/jrll.2025.86606.1172

مریم کیخایی، مصطفی سالاری، بهروز رومیانی

چکیده سکوت گویا به‌عنوان ابزاری معنادار در ارتباطات زبانی، در ادبیات عرفانی جایگاه ویژه‌ای دارد. این پژوهش به بررسی نقش‌های ارتباطی سکوت گویا در دو اثر مولوی، یعنی مثنوی معنوی و دیوان شمس، با تکیه بر نظریه‌های یاکوبسن (۱۹۶۰) و افرات (۲۰۰۸) می‌پردازد. پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد کمّی انجام شده است. جامعۀ آماری شامل ابیاتی از مثنوی معنوی و دیوان شمس بود که یا مستقیماً واژگانی مرتبط با سکوت داشتند یا به مضمون یا ساختار معنایی سکوت اشاره داشتند؛ این ابیات پس از گردآوری بر اساس نقش‌های ارتباطی سکوت دسته‌بندی و تحلیل شدند. یافته‌ها نشان‌دهندۀ شش نقش ارتباطی شامل عاطفی، ترغیبی، ارجاعی، شعری، همدلی و فرازبانی است که هر یک زیرگونه‌های خاص خود را دارند. نقش عاطفی در غزلیات شمس و نقش ترغیبی در مثنوی معنوی بیشترین فراوانی را به خود اختصاص داده‌اند. این پژوهش نشان داد که الگوی کاربرد این نقش‌ها در دو اثر از نظر میزان و اولویت، تفاوت معناداری دارد که بازتاب‌دهندۀ ساختار و اهداف معنایی متفاوت هر یک از این دو اثر است.

کاربست دستورِ شناختی در متن‌پژوهی متون ادبی منثور فارسی (مطالعۀ موردی: حکایتی از گلستان)

صفحه 117-157

https://doi.org/10.22054/jrll.2026.90497.1227

رضا رفائی قدیمی مشهد

چکیده دستورِ شناختی یکی از مهم‌ترین ابزارهای تحلیل متن در سبک‌شناسی شناختی است که با تکیه بر فرایند تعبیر و با شیوه‌ای ویژه به واکاوی نحوۀ خلق زبان ادبی می‌پردازد. این پژوهش بر آن است که نحوه و کیفیت کاربست رویکرد تحلیلی دستور زبانِ شناختی را در تحلیل متون ادبی منثور فارسی بسنجد. به این منظور، حکایتی از باب ششم گلستان سعدی به مثابۀ نمونۀ موردی بر مبنای ابعاد چهارگانۀ مطرح در ایجاد تعبیر در دستور شناختی تحلیل شده است. مطالعۀ این متن برای ما شرط کفایت را تضمین می‌کند؛ چراکه از لحاظ ساختاری کتاب گلستان و سایر کتب نثر مسجع و فنی ممزوجی از نثر و نظم هستند و پیچیده‌ترین متون برای چنین تحلیل‌هایی به شمار می‌آیند. در این دسته از متون، اساس متن نثر است و بخش‌های منظوم عموماً ارتباط نحوی و دستوری آشکار یا پنهان با بخش منثور دارند. بنابراین، تحلیل چنین متونی شامل تحلیل بخش منثور به‌مثابۀ بدنۀ اصلی و بخش منظوم منضّم در آن (شامل: ارتباط نحوی- دستوری با متن منثور و تحلیل متن منظوم بر پایۀ دستور شناختی) باشد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که متون منثور فارسی قابلیت تحلیل بر مبنای هر چهار بُعد: تخصیص، کانونی‌سازی، برجسته‌سازی، و چشم‌انداز را دارا هستند.

تطبیق سبک‌شناختیِ "مصدرالآثار" فانی کشمیری و "مخزن‌الاسرار" نظامی گنجوی

صفحه 159-198

https://doi.org/10.22054/jrll.2026.92392.1243

سپیده سادات نجم الدینی، علیرضا صالحی، فریده محسنی هنجنی

چکیده بررسی تطبیقی نظیره‌های ادبی روشی مؤثر برای شناخت تداوم و دگرگونی سنت‌های سبکی در تاریخ ادبیات فارسی است. این پژوهش با هدف تحلیل سبک‌شناسانه و تطبیقی مثنوی مصدرالآثار فانی کشمیری (زادهٔ ۱۰۲۳ق) در قیاس با مخزن‌الاسرار نظامی گنجوی (زادهٔ ۵۳۵ق) در سه سطح زبانی، ادبی، و فکری انجام شد. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیل محتوای کیفی و بر مبنای سبک‌شناسی تطبیقی، به واکاوی دو منظومۀ مذکور پرداخت. داده‌ها از طریق تحلیل توصیفی-تحلیلی شواهد متنی بر اساس چارچوب نظری سبک‌شناسی لایه‌ای گردآوری شد. یافته‌ها نشان داد که فانی کشمیری با وجود پیروی از ساختار روایی و وزن عروضی مخزن‌الاسرار و با تمرکز بر مضامین عرفانی-دینی در سطح فکری و هم‌چنین بهره‌گیری از بیانی صریح‌تر در سطح زبانی، با کاهش بسامد پیچیدگی‌های خیال‌پردازانه در سطح ادبی خوانشی متمایز از سنت تعلیمی نظامی ارائه داده است؛ درحالی‌که سبک نظامی بر پایۀ مضامین حکمی-اخلاقی، بر زبانی هنری و چندلایه استوار است.

بررسی وجهیت فعل در هفت وادی منطق‌الطیر عطار با تأمل بر وجه التزامی

صفحه 199-235

https://doi.org/10.22054/jrll.2026.92406.1245

افسانه تاجیک قلعه خواجه، معصومه خدادادی مهاباد، علیرضا قوجه زاده

چکیده وجهیت فعل یکی از مقوله‌های مهم در دستور زبان فارسی است که نقش برجسته‌ای در انتقال نگرش گوینده نسبت به گزاره دارد و در متون عرفانی، به‌ویژه در بیان مفاهیم تعلیمی و سلوکی، کارکردی مضاعف می‌یابد. منظومۀ منطق‌الطیر سرودۀ عطار نیشابوری به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین آثار عرفانی زبان فارسی، بستری مناسب برای بررسی کارکردهای وجهی به‌ویژه وجه التزامی فراهم کرده است. این پژوهش با هدف تبیین کارکردهای معنایی و بلاغی وجه التزامی و تحلیل جایگاه آن در تقابل با سایر وجوه دستوری در هفت وادی این اثر انجام شد. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی است. جامعۀ آماری تمامی ابیات هفت وادی منطق‌الطیر را دربرمی‌گیرد که از میان آن‌ها نمونه‌ها به روش سرشماری انتخاب شدند. داده‌ها با بهره‌گیری از تحلیل محتوای کیفی و کدگذاری دستوری بررسی گردیدند. نتایج نشان داد که وجه التزامی در این اثر بسامد بالایی داشته و در بیان مفاهیمی چون امر سلوکی، آرزو، امکان، تردید و تعلیق معنایی به‌کار رفته است. هم‌چنین تحلیل توزیع فراوانی وجوه نشان داد که وجه التزامی در یک سیر نزولی، از کارکرد تکلیفی و دستوری به سوی کارکرد توصیفی و امکانی حرکت می‌کند که این تغییر ساختاری، دقیقاً متناسب با مراحل سیر و سلوک و گذار سالک از کثرت به وحدت است. درنتیجه می‌توان گفت عطار با بهره‌گیری آگاهانه از ظرفیت‌های وجه التزامی، لایه‌های معنایی و تربیتی اثر خود را تقویت نموده، و وجهیت فعل نقشی اساسی در انتقال تجربۀ عرفانی و تجسم مسیر فنا در این منظومه ایفا کرده است.